چهارشنبه ۲۹ شهريور ۱۳۹۶
تربیت از دیدگاه امیرالمومنین

کانون وبلاگ نویسان قم،

تربیت از حیاتی‌ترین ابعاد زندگی انسان است و در پرتو آن، انسان به سعادت مطلوب نایل می‌شود. امام اول شیعیان امیرالمومنین(علیه‌السلام) بارها و بارها در سخنان خود، به بیان این مهم پرداخته و آثار و نتایج مثبت تربیت فرزند و پی‌آمدهای منفی بی‌توجهی به آن را بیان کرده‌ است.
حضرت به تربیت فرزند، فراتر از تامین نیازهای جسمی و عاطفی آن نگریسته و آن را عطیه‌ای الهی شمرده‌اند که در پرتو تربیتی سازنده به کمالات انسانی خواهد رسید.
حضرت در این رابطه می‌فرمایند: «هیچ بخششی از جانب پدر به فرزند، برتر از ادب و تربیت نیکو نیست».[1]
انسان دارای استعدادهای نهفته‌ایست که با تربیت صحیح، مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد. به وسیله تربیت می‌توان تمامی استعدادهای جسمانی و روحانی و عقلانی و عاطفی را رشد داد.

شاخص‌های تربیت اسلامی را به همراه توصیه‌های حضرت را می‌توان به اختصار در محورهای زیر جست وجو کرد:

1. تزکیه و اصلاح خویش
اسلام، هر کسی را مسئول اعمال و رفتار خود می‌داند و بر این اساس، دستور اکید به خودسازی می‌دهد. هیچ کس مسئولیت اعمال و رفتار خود را نمی‌تواند بر گردن دیگران بگذارد. اگر نیکی کند به خود او باز می‌گردد و اگر بدی هم بکند، گریبان‌گیر شخص او خواهد بود.
اسلام می‌خواهد، انسان قبل از این که دیگران را هدایت کند ابتدا به تزکیه و اصلاح خود پرداخته حرف و عملش یکی شود. امیرالمومنین(علیه‌السلام) می‌فرمایند: «لعنت خدا بر آنان که به معروف فرمان دهند و خود، آن را واگذارند و از منکر باز دارند و خود، آن را بجا آورند».[2]

2. هدایت و حفاظت از دیگران
هر مسلمانی وظیفه دارد دیگران را به سوی خدا دعوت کرده و آنان را با احکام اسلامی آشنا سازد و راه صحیح را به دیگران بنمایاند. خداوند کسانی را که به این رویه عمل می‌کنند ستوده و می‌فرماید :«وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلاً مِمَّنْ دَعا إِلَی اللَّهِ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ قالَ إِنَّنی مِنَ الْمُسْلِمينَ [فصلت/33] چه کسی گفتارش بهتر است از آن کسی که دعوت به سوی خدا می‌کند و عمل صالح انجام می‌دهد و می‌گوید من از مسلمانانم».
امیرالمومنین(علیه‌السلام) می‌فرمایند: «نهی کنید دیگران را از ارتکاب منکر و خودتان هم دست بکشید؛ زیرا شما مامور شده‌اید که نهی از منکر نمایید، پس از آن که خود، از منکر اجتناب کردید».[3]
بنابراین، انسان نه تنها مسئول اعمال و رفتار خود است، بلکه باید در صورت امکان از دیگران نیز در برابر کج‌روی‌ها حفاظت نماید و آنان را با ارشاد و راهنمایی، و امر به معروف و نهی از منکر به راه راست بازگرداند.

3. ناظر دانستن خدا براعمال خویش
از دیگر ویژگی‌های تربیت اسلامی این است که مسلمان را به گونه‌ای تربیت می‌کند که عالم را محضر خدا و او را بر تمام امور شاهد و ناظر می‌داند.
حضرت در این باره نیز می‌فرمایند: «در هر حال، انسان باید خدای متعال را حاضر و ناظر بر اعمال خود بداند». و در ادامه می‌فرمایند: «خدا رحمت کند انسانی را که همیشه پرورگارش را در نظر داشته، از گناه کناره گیرد و با خواهش دل بجنگد و آرزوی دنیایی خود را تکذیب کند؛ آن انسانی که نفس سرکش خود را با تقوا و پرهیزگاری مهار کند و با لگام ترس از پروردگار خویش بر دهانش دهنه زند و مهارش را به سوی طاعت و فرمان برداری خدا کشاند و از نافرمانی و معصیت بازش دارد. آن بنده‌ای که دیده به روز معاد دوخته و هر آنی انتظار مرگ خود را دارد و پیوسته در تفکر و اندیشه به سر می‌برد».[4]

4 . مقدم بودن حیات اخروی بر حیات دنیوی
اسلام، دنیا را مقدمه نیک‌بختی آخرت می‌داند و بر بهره‌وری سالم از مواهب دنیا نیز تاکید دارد. در اسلام ترک دنیا و گوشه‌گیری و انزوا هم مردود است، اما اصل، زندگی اخروی است همان گونه که خداوند می‌فرماید: «وَ الْآخِرَةُ خَيْرٌ وَ أَبْقی [اعلی/17] در حالی که آخرت بهتر و پایدارتر است».
حضرت نیز پس از نکوهش کسانی که تنها برای دنیا کار می‌کنند به طوری که از آخرت باز می‌مانند می‌فرمایند: «یکی در دنیا برای آخرت کار می‌کند و به آنچه برای او(مقدر) است از دنیا نیز می‌رسد، پس هر دو بهره را جمع نموده و هر دو سرا را به دست آورده است و نزد خدا با آبرو گشته و از او حاجتی نخواهد که روا نسازد».[5]

5 . جامعیت و شمول
در منطق تربیتی اسلام، همه ابعاد وجودی انسان محترم و ارزشمند است و سعی می‌کند هم به ابعاد وجودی او توجه نماید. هم به جسم و جانش و هم به عقل و روانش. تعالیم اسلام، همه جهات انسانی را شامل می‌شود، اجازه ضرر و زیان به ابدان نمی‌دهد و تلاش می‌کند تا هر مؤمن و مسلمانی در صیانت و به کارگیری عقل و منویات آن کوشا بوده و در تزکیه آن تلاش کند.
اسلام همان‌گونه که عقل را میزان سنجش صواب از ناصواب معرفی می‌کند، قلب را نیز کانونی برای به ثمر رسیدن عواطف عالی انسانی می‌شمارد.
امیرالمومنین(علیه‌السلام) در این باره می‌فرماید: «از خرد، تو را این بس است که راه گمراهی‌ات را از راه رستگاری‌ات نمایان می‌سازد».[6]  
اگر بر اساس تربیت اسلامی، عقل به درستی به کار گرفته شود، مفاسد و مصالح را می‌شناسد و راه سعادت و کمال را به انسان نشان می‌دهد؛ زیرا تفکر، عاقبت‌اندیشی و واقع‌نگری کار عقل است. عقل با تفکر صحیح می‌تواند واقعیات را کشف و سعادت و کمال واقعی انسان را تامین کند، مبدا آفرینش جهان را بشناسد و از دستورهایش پیروی کند، فضایل و مکارم اخلاق را بشناسد و خودسازی کند، رذایل اخلاقی را تشخیص دهد و از آن‌ها اجتناب کند.

6 . عبادت بودن تربیت اسلامی
در اسلام آن قدم‌هایی را که انسان برای رشد و کمال خود و پرورش دیگران برمی‌دارد، اگر با اخلاص باشد، عبادت محسوب می‌شود. عبادت کردن، محدود به آن لحظات کوتاهی که انسان مشغول مراسم عبادی، از قبیل نمازگزاردن و دعاکردن است، نمی‌شود. عبادت، هنگامی ارزش خود را بروز می‌دهد که به صورت راه و رسم زندگی در آید. ارزش آن در مواقعی است که شیوه رفتار و کردار و تفکر و همه شئون زندگی فرد را فراگیرد.
حضرت در خطبه معروف «همام» در نهج‌البلاغه فرمودند: «همانا خداوند مخلوقات را آفرید و از اطاعت و عبادت آنان بی‌نیاز و از گناه و معصیت آنان ایمن است؛ زیرا معصیت افراد، ضرری به وی نمی‌زند و اطاعت آنان، برای او نفعی ندارد».[7]
اگر انسان نیات خود را خالص گرداند و قصد قربت کند که در تلاش تربیتی برای خودسازی و دیگرسازی، رضای الهی را در نظر بگیرد، در همه حال ماجور خواهد بود.

7 . هماهنگی با فطرت انسان
تربیتی که در خلاف جهت حقیقت‌جویی، زیبادوستی، علم‌جویی، آزادی، رافت‌گرایی، عدالت‌خواهی و حق‌گرایی گام بردارد، تربیتی است خلاف فطرت. رسالت تربیتی همه انبیای الهی، تربیت فطری بوده است.
امیرالمومنین(علیه‌السلام) نیز در بیان هماهنگی تربیت اسلامی با فطرت می‌فرمایند: «خدای سبحان از فرزندان آدم(علیه‌السلام) پیامبرانی برگزید و به زبان وحی پیمان هر یک از ایشان را شنید که امانت او نگاه دارند و حکم خدا را به دیگران برسانند و این هنگامی بود که بیشتر آفریدگان از فطرت خویش بگردیدند و طومار عهد در نور دیدند. حق او را نشناختند و برابر او خدایانی ساختند. شیطان‌ها، آنان را از خداشناسی به گم‌راهی کشیدند و پیوندشان را با پرستش خدا بریدند. پس هر چند گاه پیامبرانی فرستاد و به وسیله آنان به بندگان هشدار داد تا حق میثاق فطرت بگذارند نعمت فراموش کرده را به یاد آورند».[8]

برای شکوفا شدن فطرت و استعدادها محیط تربیتی لازم است و گرنه استعدادهای درونی انسانی در جهت خیر و صلاح رشد نمی‌یابد. اسلام برای تطابق روش تربیتی خود با فطرت انسان به همه جهات تربیتی و مراحل رشد آدمی توجه دارد و برای هر وضعیت و موقعیتی دستورهای تربیتی خاصی ارائه می‌دهد.
-------------------------------------------------------
‌پی‌نوشت
[1]. مستدرک الوسائل، ج2، ص15.
[2]. نهج البلاغه، خطبه 129.
[3]. همان، خطبه 104.
[4]. الکافی، ج8، ص172.
[5]. نهج البلاغه، ترجمه و شرح فیض الاسلام، ص1217.
[6]. همان، حکمت 421.
[7]. همان، خطبه 183.
[8]. همان، خطبه 1.
استفاده شده از کتاب سلوک علوی نوشته سید حسین اسحاقی

برچسب ها : عمل , دستور , اهلبیت ع ,
*نام و نام خانوادگي :

پست الکترونيکي :

*مطلب :
۱) نظراتی را که حاوی توهین، هتاکی و افترا باشد را منتشر نخواهد کرد .
۲) از انتشار نظراتی که فاقد محتوا بوده و صرفا انعکاس واکنشهای احساسی باشد جلوگیری خواهد شد .
۳) لطفا جهت بوجود نیامدن مسائل حقوقی از نوشتن نام مسئولین و شخصیت ها تحت هر شرایطی خودداری نمائید .
۴) لطفا از نوشتن نظرات خود به صورت حروف لاتین (فینگلیش) خودداری نمایید .
آخرین مطالب